Blog

Varant Nedir?

Varant nedir? Varantların Özellikleri nelerdir

Finansal piyasaların derinliği ve genişliği, yatırımcılara birçok farklı araçla işlem yapma fırsatı sunmaktadır. Bu araçlardan biri de varantlardır. Peki, varant nedir?

Varant, bir sermaye piyasası aracıdır ve belirli bir dayanak varlığı, belirlenmiş bir vadede ve önceden belirlenmiş bir fiyattan alma veya satma hakkı tanır, fakat yatırımcıyı bu işlemi yapma zorunluluğu ile yükümlü kılmaz. Başka bir deyişle, varantlar, sahiplerine bir dayanak varlığı önceden belirlenen bir fiyattan alma veya satma hakkı verir, ancak bu hak bir zorunluluk değildir.

Özellikle belirli bir dayanak varlığın fiyat hareketlerinden yararlanmak isteyen ancak doğrudan bu varlığa yatırım yapmak istemeyen yatırımcılar için ideal bir araçtır. Bu özellikleriyle, varantlar, türev ürünler kategorisinde yer alır ve yatırımcılara hem koruma hem de yüksek getiri potansiyeli sunan esnek finansal araçlardan biridir.

Varantların Temel Özellikleri

  • Serbest fiyat marjıyla işlem görürler; ancak belirli bir kotasyon aralığı dahilinde gerçekleşir.
  • Varantlarda Açığa satış mümkün değildir.
  • Ödünç alma veya verme işlemlerinde kullanılamazlar.
  • Kredili işlem kabul edilmez.
  • Emirlerin iptali konusunda kısıtlama yoktur. Emir bölünmesi, hisse senetlerindeki kurallarla benzerdir.
  • Fiyat ve miktar üzerinde iyileştirme veya kötüleştirme yapılabilir.
  • Özel emir girişlerine izin verilir; bu, kotasyon aralığı dışında da gerçekleşebilir.
  • İşlemler, Hisse Senetleri Piyasasının sürekli müzayede seans saatlerine tabidir.
  • Emir kabulü ve işlem başlamadan önce piyasa yapıcısının kotasyon vermesi gereklidir.
  • Her biriyle alakalı bir kullanım fiyatı bulunur. Bu fiyat, dayanak varlığın hangi miktarda satın alınabileceği ya da elden çıkarılabileceği konusunda bir gösterge niteliğindedir.
  • Sabit bir vade tarihi vardır ve bu, ihraç anında belirlenir. Avrupa tipi varantlarda bu hak sadece vade sonunda, Amerikan tipi varantlarda ise vade bitimine dek istenilen bir zamanda kullanılabilir.
  • Yatırımcılarına hisse senedindeki bazı hakları, örneğin Kâr Payı, Yeni Pay Alma, Oy veya Bilgi Alma gibi hakları sunmazlar.

Alım Varantı – Satım Varantı Kavramları

Alım Varantı (Call Varant)

Alım varantı, sahibine belirli bir tarihe kadar ya da o tarihte, belirli bir miktarda dayanak varlığı, belirlenmiş bir kullanım fiyatından alma hakkı veren finansal bir üründür. Ancak bu hakkı kullanma zorunluluğu yoktur. Eğer dayanak varlığın piyasa fiyatı, kullanım fiyatının üzerindeyse, alım varantı kârda olur. Yatırımcı, varantı kullanarak dayanak varlığı daha düşük bir fiyattan alıp piyasa fiyatından satabilir.

Satım Varantı (Put Varant)

Satım varantı, sahibine belirli bir tarihe kadar ya da o tarihte, belirli bir miktarda dayanak varlığı, belirlenmiş bir kullanım fiyatından satma hakkı tanır. Ancak bu hakkı kullanmak zorunda değildir. Eğer dayanak varlığın piyasa fiyatı, kullanım fiyatının altındaysa, satım varantı kârda olur. Yatırımcı, varantı kullanarak dayanak varlığı piyasa fiyatının üzerinde bir fiyattan satar.

Varant İşlemlerinin Esasları

Varantlar BIST kapsamında Kurumsal Ürünler Pazarı’nda bulunan Varant Piyasasında işlem görme olanağına sahiptir. Sürekli müzayede yöntemiyle, piyasa yapıcılı çok fiyat sistemi üzerinden işlemler gerçekleştirilir.

Piyasa yapıcısı, piyasadaki likiditeyi artırmak için BIST sistemine hem alış hem de satış yönünde fiyat ve miktar bilgileriyle birlikte çift taraflı emir girer, böylece kotasyon sağlanır.

Varantlara ilişkin emirlerin girilebilmesi için piyasa yapıcısının öncelikle kotasyon sağlaması gerekmektedir. Alış ve satış emirleri, fiyat ve zaman önceliği esaslarına göre sistemde sıralanır.

Kotasyon aralığındaki fiyatlar, karşı tarafta uygun fiyatlı emirlerle veya kotasyon emirleriyle eşleşerek işlemi tamamlar. Bu pazarda, fiyatın oluşumunda herhangi bir alt veya üst sınır belirlemesi yapılmaz, bu nedenle serbest fiyat marjı uygulaması tercih edilir. İşlemler genellikle piyasa yapıcısının belirlediği alım-satım kotasyonları aralığında gerçekleşir.

Kotasyon aralığının dışındaki fiyatlarla verilen emirler sisteme alınabilir, ancak işlem görme olasılığı kotasyon aralığında kaldığı sürece devam eder. Varant işlemlerinde açılış seansında herhangi bir emir veya kotasyon girişi yapılamaz. Varant işlemlerinde, seans süresince emirlerin iptal edilmesine izin verilir.

Varantların Avantajları

  • Kaldıraçlı Yatırım İmkanı: Görece küçük bir prim ödeyerek dayanak varlığa kaldıraçlı bir şekilde erişim sağlanır. Bu, asgari sermaye ile yüksek getiri potansiyeline ulaşmayı mümkün kılar.
  • Sınırlı Risk: Maksimum kayıp riski, ödenen primle sınırlıdır. Bu, başlangıçta ne kadar risk alındığını net bir şekilde gösterir.
  • Teminatsız İşlem: Ekstra bir teminata ihtiyaç duyulmaksızın işlemler gerçekleştirilebilir, bu da sermayenin daha etkin kullanılmasına olanak tanır.
  • Çift Yönlü Yatırım: Alım varantlarıyla piyasanın yükselişine, satım varantlarıyla ise düşüşüne pozisyon alınabilir. Bu çeşitlilik, farklı piyasa beklentilerine göre esnek stratejiler oluşturmayı sağlar.
  • Düşük İşlem Komisyonu: Diğer finansal piyasalara kıyasla daha az işlem komisyonu ile işlemler yapılabilir.
  • Anlık İşlem Olanağı: Piyasa yapıcılık sistemi sayesinde Borsa İstanbul işlem saatleri içerisinde hızlı alım ve satım gerçekleştirme şansı vardır.

Varant İşlemlerinin Riskleri

  • Vade Sonu Kaybı: Varantların belirli bir vadesi bulunmaktadır. Bu vade süresi içerisinde beklentinin gerçekleşmemesi halinde, yatırılan tutarın tamamı kaybedilebilir.
  • Zaman Değeri Kaybı: Varantlar zamanla değer kaybetme eğilimindedir, bu olgu genellikle “zaman değeri kaybı” olarak adlandırılır. Vadenin bitimine yaklaştıkça bu değer kaybı hızlanabilir, bu nedenle yatırımcıların vade sürelerini dikkatlice göz önünde bulundurması gerekmektedir.
  • Kaldıraçlı Değer Kaybı: Kaldıraç etkisi sadece potansiyel getiriler için değil, aynı zamanda riskler için de geçerlidir. Beklenti tersine dönerse, yatırımın değeri hızla azalabilir. Bu durum, varantın vade sonunda değersiz hale gelmesine neden olabilir.

Varant İşlem Saatleri

İşlem Yeri ve Yöntemi: Varantlar, Borsa İstanbul’un Yapılandırılmış Ürünler ve Fon Pazarı’nda, piyasa yapıcılı sürekli işlem yöntemi ile alınıp satılır.

İşlem Zamanı: Varant işlemleri, sabah 10:00’da başlar ve akşam 18:00’de sona erer. Bu saatler arasında hisse senetleriyle benzer bir işlem dinamiği söz konusudur.

Açılış ve Kapanış Seansları: Varantlarda açılış ve kapanış seanslarında emir gönderimi mümkün değildir. Yatırımcıların bu zaman dilimlerinde işlem yapmaya yönelik planları bulunmamalıdır.

Yatırımcılar Neden Varant Alır?

  • Fiyat Beklentisi: Varant almanın en belirgin nedeni, dayanak varlığın fiyatında önemli değişiklikler olabileceği beklentisidir. Bu beklenti, yatırımcının alım ya da satım varantı tercihini doğrudan etkiler. Örneğin, dayanak varlığın fiyatının artacağı düşünülüyorsa alım varantına, düşeceği düşünülüyorsa satım varantına yönelinir.
  • Kaldıraç Etkisi: Varantlar, kaldıraç etkisi sayesinde yatırımcılara avantaj sunar. Bu etki, dayanak varlığın fiyatındaki minimal bir değişimin varant fiyatında büyük değişimlere yol açmasını sağlar. Öyle ki, ödenen prim, alınan pozisyonun sadece bir fraksiyonunu temsil edebilir.
  • Pozisyon Büyüklüğü: Varantlar sayesinde, yatırımcılar ödedikleri primle dayanak varlık fiyat hareketlerinden orantılı bir etkileşimde bulunabilirler. Örneğin, bir yatırımcı 0,60 TL karşılığında 8 TL’lik bir dayanak varlığın fiyat hareketlerine maruz kalabilir. Bu durumda, dayanak varlıkta meydana gelen %5’lik bir değişim, varantta %50’lik bir fiyat hareketine yol açabilir.
  • Riskten Korunma (Hedging): Varantlar, sadece spekülatif amaçla değil, aynı zamanda yatırımcıların portföylerini potansiyel risklere karşı korumak amacıyla da kullanılabilir. Bu strateji, finansal piyasalarda olası zararları sınırlamak adına oldukça yaygındır.

Varant Fiyatları Nelerden Etkilenir?

Varant fiyatları, piyasadaki birçok farklı faktöre bağlı olarak değişiklik gösterebilir. Aşağıdaki tabloda varant fiyatlarını etkileyen faktörlerle ilgili detaylı bilgi alabilirsiniz:

DeğişkenDeğişiklikAlım Varantının FiyatıSatım Varantının Fiyatı
Dayanak Varlığın FiyatıArtarsaArtarAzalır
Temettü BeklentisiArtarsaAzalırArtar
OynaklıkArtarsaArtarArtar
Faiz OranıArtarsaArtarAzalır
Vadeye Kalan SüreArtarsaArtarGenellikle Artar

Hangi Varantı Seçmeliyim?

Varant seçimi, yatırımcının hedefleri, risk toleransı ve piyasa beklentileri doğrultusunda şekillenir. Varantlar, dayanak varlığa olan duyarlılıklarında ve tepki hızlarında farklılıklar gösterebilir. Bu nedenle, bir varant seçerken dikkate alınması gereken birkaç önemli faktör bulunmaktadır:

  • Vadenin Süresi: Kısa vadeli varantlar cazip görünebilir; ancak zaman değeri kaybı, kısa vadeli varantlarda daha hızlı yaşanabilir. Bu nedenle, özellikle kullanım fiyatı spot fiyata göre uzak varantlarda yatırımcının zarar riski artar. Vadesi daha uzun olan varantlar, bu açıdan daha korunaklı bir yatırım stratejisi sunabilir.
  • Kullanım Fiyatı: Kullanım fiyatı, dayanak varlığın fiyatına ne kadar yakın olduğuyla ilgili önemli bir göstergedir. Spot fiyata yakın olan kullanım fiyatları, daha dengeli bir risk-getiri profili sağlar.
  • Duyarlılık (Delta): Varantın dayanak varlığa ne kadar duyarlı olduğunu gösterir. Yüksek delta, varantın dayanak varlıkla aynı yönde ve büyüklükte hareket ettiğini gösterirken, düşük delta, daha az duyarlı olduğunu gösterir.
  • Zaman Değeri Kaybı: Varantlar, zamanla değer kaybederler. Bu değer kaybı, vadenin sonuna yaklaştıkça hızlanır. Yatırımcıların bu faktörü göz önünde bulundurarak stratejilerini belirlemeleri önemlidir.

Sonuç olarak, hangi varantın alınacağına karar verirken, yukarıda belirtilen faktörlerin dikkate alınması gerekmektedir. Ayrıca, yatırımcıların risk profilleri, beklentileri ve yatırım hedefleri de bu kararda büyük bir rol oynamaktadır. Uygun bir varant seçimi, bu faktörlerin dengeli bir şekilde değerlendirilmesiyle mümkündür.

Varantlarda Piyasa Yapıcılığı

Varantların likiditesini ve işlem hacmini sağlamak amacıyla ihraççılar, mevzuata uygun olarak bir piyasa yapıcı atarlar. Bu piyasa yapıcısı, Borsa İstanbul işlem saatleri boyunca alış ve satış fiyatları sunarak varantların likiditesini korumaya yardımcı olur. Ancak, bu piyasa yapıcı her işlemde aktif bir taraf olmaz; bu, yatırımcıların birbiriyle de işlem yapabildiği anlamına gelir.

Özel durumlar söz konusu olduğunda, bazen piyasa yapıcısı Borsa İstanbul’a kotasyon sunamayabilir. Bu gibi durumlarda, alış ve satış fiyatları yatırımcıların arz ve talebine göre belirlenir. Bu, varant fiyatlarının dayanak varlığın hareketleriyle eş zamanlı olmadığı anlamına gelir ve bu, fiyatların yapay olarak sıçrama ya da düşüş yapmasına neden olabilir.

Bu sebeple, yatırımcıların, teorik fiyatın çok dışında işlem yapmadan önce piyasa yapıcısının alış ve satış fiyatlarını kontrol etmesi büyük önem taşır. Yatırımcılar, bu fiyatları takip ederek daha bilinçli yatırım kararları alabilirler. Özellikle belirli yatırım platformları ve web siteleri, piyasa yapıcılığını yakından takip edebilmenizi sağlar, bu sayede yatırımcılar daha sağlam adımlar atabilirler.

Varant İşlemlerinde Emir Önceliği Kuralları

Borsa İstanbul’da varant işlemleri, “piyasa yapıcılı çok fiyat-sürekli müzayede” yöntemi ile yürütülür. Bu sistem, varantların serbest marjla işlem görmesini sağlar. İşlem sırasında dikkate alınan ana unsurlar fiyat ve zaman önceliği kurallarıdır.

  • Fiyat Önceliği: En iyi fiyattan verilen emirler, diğer fiyatlardan verilen emirlere göre öncelikli olarak eşleşir. Örneğin, alış emirlerinde en yüksek fiyatlı emir, satış emirlerinde ise en düşük fiyatlı emir öncelik kazanır.
  • Zaman Önceliği: Aynı fiyattan verilen emirler arasında, ilk gelen emir öncelikli olarak eşleşir. Diğer bir deyişle, sisteme daha önce girilmiş olan emir, daha sonra girilmiş olan emire göre önceliklidir.

Bu sistemde, piyasa yapıcı kurum alış ve satış kotasyonları sunar. Ancak bu, piyasa yapıcının her işlemde aktif bir taraf olacağı anlamına gelmez. Yatırımcıların emirleri, belirtilen öncelik kurallarına göre eşleşirken, piyasa yapıcısının her işlemde yer alması zorunlu değildir. Bu nedenle, yatırımcıların işlem yaparken bu öncelik kurallarını gözetmeleri gerekmektedir.

Varant İşlemlerinde Emir İptali ve Değişikliği

Varant işlemlerinde emirlerin yönetimi esnektir. İşlem yaparken aşağıda belirtilen özellikleri dikkate almanız faydalı olacaktır:

  • Emir İptali: Verilen bir varant emri, herhangi bir nedenle işlem görmemişse veya tam olarak eşleşmemişse, yatırımcı bu emri iptal edebilir. Bu, yatırımcının emir verdiği andaki piyasa koşullarında değişiklik olduğunda veya stratejisinin değişmesi durumunda oldukça kullanışlıdır.
  • Emir Değişikliği: Varantlarda emirlerinizi değiştirebilirsiniz. Bu, fiyat iyileştirmesi, fiyat kötüleştirmesi veya miktar değişikliği gibi farklı yollarla yapılabilir.
    • Fiyat İyileştirme: Yatırımcı, mevcut emrinin fiyatını daha avantajlı bir seviyeye getirebilir.
    • Fiyat Kötüleştirme: Yatırımcı, emrinin fiyatını mevcut piyasa koşullarına uygun hale getirmek için kötüleştirebilir.
    • Miktar Değiştirme: Emir miktarı artırılabilir veya azaltılabilir.

Bu esneklikler, yatırımcının piyasa koşullarındaki değişikliklere veya kişisel stratejilerine göre işlem stratejisini hızla ayarlamasına olanak tanır.

Varantlarda Takas ve Vade Sonu İşleyişi

Varantlar, türev araçlardır; ancak bazı işleyiş özellikleriyle hisse senetlerine benzerlik gösterirler. İşte varantların takas ve vade sonu işleyişleri hakkında detaylar:

  1. Takas İşlemleri: Varant alım-satım işlemlerinden sonra gerçekleşen takas süreci, hisse senetlerinde olduğu gibi T+2’de tamamlanır. Bu, bir varantın alım ya da satım işlemi gerçekleştikten sonraki ikinci iş gününde takasının gerçekleşeceği anlamına gelir.
  2. Vade Sonu İşleyişi:
    • Vade Tarihi: Her varantın belirli bir vade sonu tarihi (V) bulunur. Bu tarih varantın son işlem günüdür.
    • Nakit Ödeme: Eğer varant, vade sonunda değerdeyse (yani içsel bir değeri varsa), yatırımcıya bu değer karşılığı olan nakit tutar, vade sonundan sonraki üçüncü iş günü (V+3) otomatik olarak yatırılır. Bu süreçte yatırımcının herhangi bir ekstra işlem yapmasına gerek yoktur.
    • Değersiz Bitme: Eğer varant, vade sonunda değersizse (yani içsel değeri yoksa), bu durumda yatırımcının yaptığı yatırım tamamen kaybolmuş olur. Bu, varant yatırımının risklerinden biridir.

Yatırımcıların, varant yatırımlarını planlarken vade sonu işleyişini ve takas sürecini dikkate almaları, daha bilinçli ve etkili yatırım kararları alabilmeleri için önemlidir.

Vadesine Göre Varant Çeşitleri

Vadesine Göre Çeşitleri

  1. Amerikan Tipi:
    • Vadesinden önce herhangi bir zamanda kullanılabilme özelliğine sahiptir. Bu esneklik, belirli piyasa koşullarında avantaj sağlayabilir.
  2. Avrupa Tipi:
    • Yalnızca vade sonunda kullanım hakkı sunar. Borsa İstanbul’da işlem görenler genellikle bu kategoriye girer.

Her iki tip de kendi avantaj ve dezavantajlarına sahip olup, yatırım hedefleri ve piyasa beklentilerine göre tercih edilir. Türkiye’de genellikle Avrupa Tipi tercih edilirken, Amerikan Tipi’nin esnekliği diğer pazarlarda cazip olabilir.

Varant Dönüşümü Nedir?

“Dönüşüm” kavramı, varant sahiplerinin, varantın sunduğu hakka dayanarak, belirli bir tarihte veya öncesinde belirli bir fiyatla dayanak varlığı satın alma veya satma hakkını kullanmasını ifade eder. Varantın alınması, bu hakkı elde etmek anlamına gelir. Eğer varant karda sonlanırsa, sahip olunan bu hak nakdi uzlaşma yöntemiyle kullanılır. Nakdi uzlaşma, yatırımcının dayanak varlığı fiziksel olarak almasına veya satmasına gerek kalmadan, aradaki fiyat farkının hesaplarına yansıtılmasıdır. Bu süreçte, yatırımcının elinde tuttuğu varant, belirli bir değere dönüşür.

Varantın Fiyatı Nasıl Hesaplanır?

Varantın Fiyatı = Varantın İçsel Değeri + Zaman Değeri

  • İç Değer: Varantın hangi durumda olduğunu, yani kârda mı yoksa zararda mı olduğunu belirtir. Eğer varant ne kârda ne de zararda değilse, bu değer sıfır kabul edilir.
  • Süre Değeri: Bu, varantın toplam değerinin iç değerinden çıkartılmasıyla elde edilen miktarı temsil eder. Varantın vadesine ne kadar az süre kaldıysa, süre değeri de o kadar hızla azalır. Vade sonunda süre değeri tamamen kaybolur.

Eğer bir varant zararla sonlanırsa, iç değeri ve vade günü süre değeri sıfırlanır. Bu durumda varantın herhangi bir değeri kalmaz.

Başabaş Noktası

  • Alım Varantları İçin: Varantın Kullanım Değeri + (Varant Değeri * dönüşüm katsayısı)
  • Satım Varantları İçin: Varantın Kullanım Değeri – (Varant Değeri * dönüşüm katsayısı)

Vadenin sonunda, yatırımcı bu noktanın üzerinde (alım için) ya da altında (satım için) bir değerde kar etmeye başlar.

Örnek:

B hissesi için alım varantı ele alalım: Kullanım Değeri: 9 TL

Dönüşüm Katsayısı: 1 Varant Değeri: 0,70 TL Bu durumda, Karar Noktası: 9,70 TL olacaktır. Dayanak varlığın fiyatı 9,70’in üzerindeyse, yatırımcı kâr eder.

B hissesi için satım varantında; Kullanım Değeri: 9

Dönüşüm Katsayısı: 1 Varant Değeri: 0,70 TL Bu durumda, Karar Noktası: 8,30 TL olacaktır. Eğer dayanak varlığın fiyatı 8,30’un altına inerse yatırımcı kâr eder.

Varantlarda Vergi Uygulamaları

Borsa İstanbul’da alınıp satılan hisse senetleri ya da hisse senedi endeksleri üzerine kurulu aracı kurum varantları için alım-satım esnasında uygulanan stopaj oranı %0’dır. Ancak, hisse senetleri ve hisse senedi endeksleri dışında kalan diğer aracı kurum varantları için bu oran %10’dur. Bu, yatırımcıların işlem yaptığı varant türüne göre vergilendirileceği anlamına gelir.

Varant Dayanak Varlık Ne Demek?

Dayanak varlık, türev ürünlerin değerinin belirlenmesinde temel alınan ve bu ürünlerin üzerine yazıldığı varlıktır. Özetle, bir türev ürünün değeri, dayanak varlık olarak seçilen varlığın fiyat hareketlerine bağlı olarak değişir.

Dayanak varlıklar geniş bir yelpazede olabilir. Bu varlıklar arasında hisse senetleri, borsa endeksleri, emtialar (altın, petrol gibi), döviz çiftleri ve faiz oranları yer alabilir. Örneğin, bir hisse senedi varantı düşünün. Bu varantın değeri, dayanak varlık olarak seçilen hisse senedinin fiyat hareketlerine bağlı olarak belirlenir. Eğer hisse senedinin fiyatı yükselirse, alım varantının değeri de yükselebilir; ancak bu, varantın diğer özellikleriyle de ilintilidir.

Türev ürünlerin dayanak varlığa dayalı olarak işlem görmesi, yatırımcılara belirli bir varlığa doğrudan yatırım yapmadan o varlığın fiyat hareketlerinden faydalanma imkanı sunar.

Related Articles

S&P 500 Nedir
Blog

S&P 500 Nedir? Hissesi Nasıl Alınır?

Finansal piyasalarla ilgilenen herkes, S&P 500 endeksini duymuştur. Peki, S&P 500 nedir...

Stop Loss Nedir?
Blog

Stop Loss Nedir? Yatırımlarınızı Nasıl Koruyabilirsiniz?

Finansal piyasalarda işlem yaparken, risk yönetimi en önemli unsurlardan biridir. Yatırımlarınızı korumanın...

Mail Order Nedir
Blog

Mail Order Nedir?

Mail order nedir, gümüzde süreç, genellikle kredi kartının fiziki olarak bir pos...

Borç Kapatma Kredisi
Blog

Borç Kapatma Kredisi

Finansal yükler ve borçlar, zamanla yönetilmesi zor bir hale gelebilir. Borç kapatma...